Privredna komora Vojvodine

ISTORIJSKI RAZVOJ VOJVODINE - OSVRT NA NAJZNAČAJNIJA RAZDOBLJA

Vojvodina se tokom istorije postepeno formirala na podunavsko-panonskom geografskom području, na kome sve do 1945. godine (izuzimajući kratak period 1849-1860) nisu bile postavljene neke trajnije administrativne granice koje bi činile osnovu, ili makar nagoveštaj, njenog pravno-političkog lika. Kroz kasni stari i rani srednji vek celom teritorijom ili delovima današnje Vojvodine gospodarile su razne države i razna plemena, odnosno plemenski savezi: Rimljani, Huni, Gepidi, Vizantijci, Avari, Franci, Sloveni, Mađari.

U srednjem veku najveći deo Vojvodine konstantno je bio pod Ugarskom, dok u tursko doba (od 1526. do pocetka XVIII veka) ulazi u sastav Budimskog pašaluka. Tokom XVIII i većim delom XIX veka ona je u administrativnom, političkom i vojnom pogledu podeljena između nekoliko specifičnih teritorijalnih jedinica i područja u okviru Habsburške monarhije. Posle zavođenja dualizma (1867) teritorije današnje Vojvodine ulaze u sastav nekoliko ugarskih županija.

Vojvodina je, prema tome, po svojoj administrativno-političkoj tradiciji tvorevina sui generis. U njenoj istoriji, dakle, ne može se naći neki čvršci teritorijalno-politički okvir, kao što se apsolutno ne sme preslikavati njen današnji administrativni i teritorijalni položaj. Iz tih razloga današnja teritorija Vojvodine (Bačka, Banat i Srem) ne može se uzimati kao neki krut okvir u čijim granicama jedino treba i moguće je proučavati društvene pojave, uključujući i one kulturno-istorijske prirode, da bi se došlo do celovite predstave o prošlosti ovog regiona u kulturološkom, privrednom i svakom drugom smislu.

Vojvodina je, inače, relativno kasno naseljena. Tokom donjeg i srednjeg pleistocena (ledenog doba) južni delovi Panonskog bazena bili su mahom pokriveni velikim barama ili nepreglednim stepama koje su sigurno bile neprivlačne za čoveka starijeg kamenog doba (paleolita), naviknutog na boravak po pećinama i orijentisanog isključivo na lovačko-sakupljačku privredu. Tek u vreme poslednjeg velikog zahlađenja (približno izmedu 50.000 i 20.000 g. st. ere) Vojvodina je postepeno dobila današnji izgled. Baruštine i stepe zasute su plodnim lesom, reke su ustalile svoje tokove, a nove migracije flore i faune primamile su, najzad, u ove oblasti paleolitske lovce na mamute.

Početkom VI milenijuma stare ere, od vremena formiranja prvih zemljoradničko-stočarskih zajednica, naglo se rasvetljava slika praistorijske kulture na vojvođanskom tlu. Plodnu zemlju, vode i blago podneblje, te osnovne preduslove za razvoj i procvat neolitske civilizacije, Vojvodina je posedovala u idealnom skladu. Zato se ne treba čuditi što je tokom neolitske epohe ovo područje podsećalo na veliku košnicu koja sakuplja narode i kulture sa raznih strana.

U poslednjem veku IV milenijuma i prva tri veka III milenijuma, u Vojvodini je došlo do raspada jedinstvene neolitske privrede i kulture i do nastanka većeg broja posebnih kulturnih grupa, a formiranje kulture bronzanog doba u Vojvodini odvija se oko sredine III milenijuma.

Kultura starijeg gvozdenog doba u Vojvodini ograničena je samo na izvesne manje zone, uglavnom u Sremu duž desne obale Dunava, u delu Bačke prema Slavoniji i Baranji i na području jugoistočnog Banata, oko Bele Crkve i Vršca.

Nalazi iz naselja i nekropola ove epohe pokazuju da stanovništvo Vojvodine dugo nije imalo sopstveno, originalno stvaralaštvo. Ono se mahom zadovoljavalo predmetima nabavljenim sa strane, razmenom ili podražavanjem oblika ostvarenih u kulturi susednih ilirskih i tračkih plemena.

Rimljani osvajaju oblast izmedu Drave i Save krajem I veka stare ere. Od ovog momenta područje današnjeg Srema uključujuje se u rimsku političku i kulturnu istoriju, a Banat i Bačka postaju granične teritorije antičkog sveta.

Novouspostavljena granica Rimske države duž desne obale Dunava presecala je Vojvodinu i na njenom tlu oštro određivala antički od varvarskog sveta, odnosno rimsku civilizaciju s centrima na području Srema od primitivne, još praistorijske dačko-keltsko-saramitske kulture u Banatu i Bačkoj. Iz decenije u deceniju, iz veka u vek sve više su se zaoštravale suprotnosti izmedu ova dva nepomirljiva sveta i dve kulture. U narednim vekovima područje današnjeg Srema postalo je u nekoliko mahova važno političko, administrativno, kulturno i religijsko središte rimske države. Medutim, baš zato su se na drugoj strani, u Backoj i Banatu, okupljale najjače varvarske snage, najpre dačke i sarmatske, zatim kvadske, markomanske, gotske, hunske i, najzad, avarske i slovenske.

Početkom II veka n. ere rimski car Trajan pokorio je Dačane (pretke današnjih Rumuna) i tad je najveći deo današnjeg Banata dospeo pod rimsku vlast. Trajan je Banat naselio isluženim rimskim vojnicima, a na njegovom pobednickom monumentalnom stubu u Rimu mogu se i danas videti pognute figure pokorenih banatskih domorodaca.

Kad su Huni 441. osvojili i razorili Sirmium, a zatim i Kostolac (Viminatium), kao i Niš (Naisus), severna granica carstva pomerena je daleko na jug. Time je period rimske vladavine u Sremu i delovima teritorije današnje Vojvodine bio završen.

Velika seoba naroda, koja je započela u drugoj polovini IV veka, a okoncana tek krajem IX veka, zahvatila je sve evropske prostore od Urala i Crnog mora do Atlantskog okeana i Mediterana. Pred najezdom varvara srušen je svet antičke civilizacije.Velika seoba naroda, koja je započela u drugoj polovini IV veka, a okončana tek krajem IX veka, zahvatila je sve evropske prostore od Urala i Crnog mora do Atlantskog okeana i Mediterana. Pred najezdom varvara srušen je svet antičke civilizacije.

Početkom IX veka područje današnje Vojvodine, gde je posle nestanka Avara ostala brojna slovenska populacija, pokušavali su da zaposednu Franci sa zapada i Bugari s juga. Nešto severnije nastaje Velikomoravska država, koja će obuhvatiti i znatna prostranstva Panonije. Na tim prostorima, zahvaljujući Ćirilu i Metodiju, započinje hrišćansko bogosluženje na slovenskom jeziku.

Dolaskom Mađara u Panoniju, krajem IX veka, završava se velika seoba naroda. Na srednjeevropskom prostoru u tom razdoblju započinje epoha srednjevekovlja.

Razlilčita plemena su tokom seobe naroda prošla kroz južnu Panoniju, ili boravila određeno vreme na tlu današnje Vojvodine i ostavila tragove prisustva na ovim prostorima. Arheološka istrazivanja koja se obavljaju već gotovo čitavo stoleće, iznela su na svetlo dana mnoge tragove prošlosti, ali ostalo je mnogo lokaliteta koji čekaju svoje istraživače.

Posle doseljavanja Mađara teritorija današnje Vojvodine postala je granično područje nove Ugarske države, izloženo jakim političkim i kulturnim uticajima Vizantije. Područje današnje Vojvodine pripadalo je u srednjem veku teritorijama više županija. O rasporedu srednjevekovnih sela pored sačuvanih toponima i obimne diplomatske građe svedoče i brojni lokaliteti evidentirani širom Vojvodine. Uz seoska naselja nalazile su se nekropole. Neke nekropole iz X veka mogu se pripisati novodoseljenom ugarskom stanovništvu. Posle pokrštavanja Madara uz naseobine i na nekropolama gradile su se brojne seoske crkve. Uz podršku vladara i visokog plemstva, nastaju manastiri zapadnih monaških redova - benediktanaca, cistercita i franjevaca, ali dugo se održalo i monaštvo istočne crkve. Tokom XV veka sa dolaskom Srba niču novi pravoslavni manastiri.

Tokom XV i u prvim decenijama XVI veka u Sremu i južnom Banatu organizovana je odbrana južne ugarske granice sa Beogradom kao isturenim uporištem. Čitavo jedno stoleće to je bilo "predgrađe  hrišćanstva", gde se branila Evropa od turskih napada, što je uslovilo nagli razvoj fortifikacija.

Posle Mohačke bitke Turska je počela da osvaja Ugarsku, što je okončano padom Budima (1541). U vreme kada se vodila borba za ugarski presto, u Banatu je Jovan Nenad 1526. godine poveo oslobodilačku borbu srpskog naroda. Osvojivši veći deo Ugarske, proglasio se carem u Subotici, stvorivši srpsko narodno jezgro, koje je, pod udarima ugarskog plemstva, nepunu godinu kasnije uništeno.

Padom Banata (1552) čitavo podrucje današnje Vojvodine našlo se u okvirima Turskog carstva; ustrojen je turski administrativni i teritorijalni sistem. Srem i Bačka su potpali pod Budimski, a Banat pod Temišvarski pašaluk. Posedi, odnosno hasovi, bili su carski, davani su na raspolaganje visokim državnim dostojanstvenicima. Spahije-ratnici dobijali su zeamete i timare. Zemlju su obrađivali zavisni seljaci - raja, koja je gospodarima davala razne dažbine; harač, filuriju, ušur i drugo.

U vreme turske vladavine seosko stanovništvo u ogromnoj većini činili su Srbi. Većinu gradskog stanovništva predstavljali su muslimani, a bilo je i pravoslavnog stanovništva, pre svega Srba, zatim Grka i Cincara i, u manjem broju, Jevreja. Srpsko stanovništvo je 1557. godine došlo pod duhovnu ingerenciju obnovljene Pećke patrijaršije. Bilo je organizovano više eparhija.

U vreme "dugog rata", koji je poveo Sveti savez hrišcanskih zemalja protiv Turske, Srbi su 1594. digli ustanak u Banatu i proterali Turke sa ovog i okolnih područja. Intervencijom turske vojske ustanak je posle nekoliko meseci ugušen. Turska je vladala Bačkom i većim delom Srema do Karlovačkog mira (1699), dok su istočni Srem i Banat ostali u okvirima Turskog carstva do Požarevačkog mira (1718).

Posle Velike seobe Srbi su u Ugarskoj postali podanici Leopolda I Habsburškog (1640-1705). On je srpskom patrijarhu Arseniju III Čarnojevicu izdao tri osnovne privilegije - carske diplome: Privilegija od 21. avgusta 1690. i zaštitno pismo od 11. decembra 1690; Privilegija od 20. avgusta 1691. i privilegija od 4. marta 1695.

Privilegije su povlastice koje su habsburški vladari dali srpskoj crkvi i narodu krajem XVII veka i potvrđivali i delom modifikovali (Regulament) tokom XVIII veka. U privilegijama je Srbima garantovana: sloboda veroispovesti i negovanja običaja, sloboda izbora crkvenih starešina, podizanje crkava, škola, manastira, te oslobađanje od plaćanja desetka katoličkoj crkvi.

Posle smrti patrijarha Arsenija III stvorena je Krušedolska (1708) a od 1713. godine Karlovačka mitropolija sa sedištem mitropolita u Sremskim Karlovcima. Za vreme austrijske okupacije severnog dela Srbije (1718-1739) došlo je do spajanja Beogradske i Karlovačke mitropolije. Kad je 1739. godine Srbija ponovo pala pod tursku vlast sedište mitropolije u Habsburškoj monarhiji vraćeno je u Karlovce. Duhovna zavisnost Karlovačke mitropolije od Pećke patrijaršije održala se dugo - formalno je iščezla tek ukidanjem Patrijaršije (1766).

Na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima 1848. godine predstavnici srpskog naroda dodelili su mitropolitu Rajačiću titulu patrijarha. Tu su titulu zadržali njegovi naslednici sve do 1920, kada je izvršeno ujedinjenje Pravoslavne crkve u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca.

Od 1849. do 1860. Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat predstavljali su posebnu političko-teritorijalnu jedinicu u okviru Habsburške monarhije i za nju je, izmedu ostalog, jednim carskim dekretom bilo predviđeno osnivanje posebne komore, takode sa sedištem u Temišvaru.

Odlukom Velike narodne skupštine Vojvodine 25. novembra 1918. o prekidu veza Vojvodine sa Ugarskom, "kako u državnopravnom tako i u političkom i privrednom pogledu", i o njenom priključenju Kraljevini Srbiji, nastale su sasvim nove političke i privredne okolnosti u razvitku Vojvodine.

Međutim, period od priključenja Vojvodine Srbiji do danas obilovao je različitim statusnim promenama Vojvodine unutar Srbije, a ponekad i izvan nje. U periodu izmedu dva svetska rata status Vojvodine se kretao od potpune integrisanosti u Srbiju do njenog uključenja u Dunavsku banovinu. Za vreme Drugog svetskog rata Vojvodina je bila izuzeta iz Srbije i okupaciono podeljena od strane Nemacke (Banat), Madarske (Backa) i tadašnje NDH (Srem). U periodu posle Drugog svetskog rata Vojvodina je uglavnom imala status autonomne pokrajine unutar Srbije, s tim što je ta autonomnost varirala u dosta širokom rasponu: od niskog stepena, manje - više kulturne autonomije sve do (u jednom periodu) statusa koji je prevazilazio autonomno-pokrajinske karakteristike u Republici i imao mnoge federalne atribute. Drugim rečima, bio je to period ambivalentnog statusa, period pripadnosti republici Srbiji uz istovremeno postojanje konstitutivnih elemenata jugoslovenske federacije.