Privredna komora Vojvodine

Odlukom Velike narodne skupštine Vojvodine 25. novembra 1918. o prekidu veza Vojvodine sa Ugarskom, "kako u državnopravnom tako i u političkom i privrednom pogledu", i o njenom priključenju Kraljevini Srbiji, nastale su sasvim nove političke i privredne okolnosti u razvitku Vojvodine.

Na području Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca bilo je svega 2.064 industrijskih preduzeća sa 7.916.791.000 dinara investiranog kapitala, 155.488 radnih mesta i sa pogonom jačine 601.208 KS. U Jugoslaviji kao celini industrija 1918. je bila najrazvijenija u severnim i severozapadnim delovima države, odnosno u Sloveniji, Hrvatskoj i Vojvođanskom delu Srbije. Vojvodina (bez Srema) je učestvovala sa 428 fabrika (21,2%), 1.122.973 dinara investiranog kapitala (14,2%), 28.297 radnih mesta (18,2%) i 67.270 pogona u KS (11,6%).

Prema relativnoj razvijenosti industrije Vojvodina je bila odmah posle Slovenije. To se vidi na osnovu sledećih podataka: u Jugoslaviji kao tadašnjoj celini bilo je 5.807 stanovnika na 1 fabriku, u Sloveniji 2.073, a u Vojvodini 3.147; u Jugoslaviji po jednom stanovniku investirani kapital u industriju iznosio je 661 dinar, u Sloveniji 1.338 dinara, a u Vojvodini 834 dinara; broj radnih mesta u Jugoslaviji na 1.000 stanovnika iznosio je 13, u Sloveniji 31, a u Vojvodini 21, a pogon u KS na 1.000 stanovnika u Jugoslaviji bio je 50, u Sloveniji 86 i u Vojvodini 50c  .

Trgovina je u Vojvodini 1918. godine bila relativno razvijenija u odnosu na ostala područja. Njen značaj bio je veliki za novu državu, zbog dostignutog stepena robnosti njene privrede i izvoznih kapaciteta. Privreda Vojvodine bila je jednostrano razvijena (na bazi prirodnih bogatstava), te je bila upućena na razmenu dobara sa drugim područjima više nego bilo koji drugi kraj u zemlji. Budimpešta i Beč, koji su preko svojih trgovačkih kuća pre prvog svetskog rata dominirali u Vojvodini u prometu poljoprivrednih i industrijskih proizvoda na veliko, teško su se odricali te svoje uloge, iako se situacija posle rata izmenila. Očekivalo se da će se u Vojvodini razviti nova, grosistička preduzeća, koja će preuzeti vodeću ulogu u trgovini na veliko, ali u tome se uspelo tek delimično, bar u pogledu razmene robe sa inostranstvom i u pogledu izvoza poljoprivrednih proizvoda. U pogledu razmene robe sa drugim područjima izgledalo je da postoje široke mogućnosti i potrebe, naročito u razmeni sa tzv. pasivnim krajevima, bogatim nizom dobara kojima je Vojvodina oskudevala. Detaljistička trgovačka mreza naći će u prvim posleratnim uslovima mogućnosti punog zamaha, kao posledica "gladi za robom", izazvane dugogodišnjim ratom.

Zanatstvo u Vojvodini doživelo je svoje "zlatno doba" sredinom XIX veka. Međutim, od tada je industrija postepeno preuzimala od zanatstva funkcije u svim oblastima proizvodnje u koje je prodrla. Od tog doba situacija postaje teža za zanatstvo, jer ga industrija (najpre iz Austrije, a potom i iz Ugarske) suzbija na trzištu svojim dobrim proizvodima, koje, zahvaljujući većoj produktivnosti rada i nižim proizvodnim troškovima, prodaje po nižoj ceni. Kriza u koju je zbog toga dospelo zanatstvo u Vojvodini nije bila konjunkturna, prolazne prirode, nego konstitutivna, trajnog karaktera, ležala je u izmeni odnosa u sklopu privrede, što je neminovno vodilo ka nepovratnom gubljenju pozicija za ovu privrednu granu. No, pošto je industrija u Vojvodini do prvog svetskog rata dostigla tek početni stepen svog razvoja i pošto se industrijalizacija posle rata sporo odvijala, postojalo je široko polje rada za zanatstvo u onim granama koje su delimično industrijalizovane, a pogotovo u onim oblastima proizvodnje i usluga do kojih ona još nije bila doprla. Istovremeno su industrijalizacija, tehnički i kulturni napredak stvarali mogućnosti i potrebu za novim zanatima (automehaničarskim, elektromehaničarskim, radiotehničarskim i dr). Zanatstvo je bilo značajno i za industriju kao bogat rezervoar kvalifikovane radne snage, nužan za industrijsku proizvodnju i njen napredak.

Zanatstvo je u pogledu apsolutnog i relativnog broja zanatskih radnji u Vojvodini bilo razvijenije nego u ostalo delu Srbije i kao takvo na prvom mestu u Jugoslaviji. U ostalom, ne samo po broju radnji nego i po kvalitetnom nivou zanatskog rada, u izvesnoj meri jedino se zanatstvo u Sloveniji moglo s njime meriti, mada je, s obzirom na povoljniju kupovnu moć potrošača, vojvođansko zanatstvo u realnoj proizvodnji stajalo i ispred slovenačkog.

Pored svih osobenosti privrede Vojvodine, posle uključenja u privredno područje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca javljaju se novi problemi koji imaju specifičan izraz na ovoj teritoriji. To se, pre svega, odnosi na agrarnu reformu i kolonizaciju i na njihove ekonomske i socijalno-političke posledice, zatim na industriju i njeno prilagođavanje novom privrednom području.

Takve su, dakle, bile političke i privredne prilike u Vojvodini neposredno po završetku prvog svetskog rata 1918, kada je pod rukovodstvom Odseka za privredu Narodne uprave za Banat, Bačku i Baranju, s Mitom Klicinim na čelu, otpočelo oživljavanje privrednog života. Ako pored svega toga dodamo i to da su krajem 1918. i početkom 1919. u celoj zemlji, a posebno u Vojvodini, opšte prilike bile veoma nestabilne, onda je sasvim izvesno da su uslovi za organizovanu delatnost trgovine, industrije i zanatstva bili zaista nepovoljni.

Oslobođenjem Vojvodine u II svetskom ratu, a u određenoj meri i pre toga, došlo je do masovne eksproprijacije niza privrednih preduzeća i njihovog pretvaranja u državna preduzeća. Na taj način državna svojina je objektivno postala materijalna osnova nove vlasti i preduslov za prelazak na plansku privredu.

Primenom mera konfiskacije na teritoriji Vojvodine, radikalno se izmenila struktura svojinskih odnosa u korist države. U stvari, konfiskacijom, sekvestrom i oduzimanjem ratne dobiti u svojinu države dospela su krupnija preduzeća. Od ukupno 922 industrijska preduzeća u državnu svojinu do 1. aprila 1945. prešlo 516, a u privatnom vlasništvu ostalo je 406 preduzeća, što pokazuje sledeća tabela: